Begrijpen en begrepen worden onder spanning

Er is een discussie over een principieel onderwerp. Je legt je goed doordachte visie uit, noemt je overwegingen en balanceert de voors en de tegens. Maar je bent nog niet uitgepraat of een ander roept al: “Nee!” en maakt van jouw mening een platte karikatuur. Je krijgt woorden in de mond gelegd die je nooit hebt gezegd of bedoeld. Je herkent jezelf er helemaal niet in. Hoe kun je zó verkeerd begrepen zijn?

Begrijpen

Veel gesprekken ontsporen omdat de deelnemers niet begrijpen wat de ander echt bedoelt. Dat gebeurt in de maatschappij, in de politiek, en helaas ook in de kerk. Al snel zetten we elkaar weg als homofoob, wappie, zelfgericht-vrijzinnig of redeloos-conservatief. Gesprekken stoppen, we gaan bepaalde onderwerpen uit de weg. Kerken scheuren, familie-ruzies lopen op. Meestal voelen alle betrokkenen zich onbegrepen, niet-gehoord of oneerlijk weggezet. Een ongemakkelijke gedachte: Ook mijn gesprekspartner voelt zich niet begrepen. Door mij dus.

Dat besef dat die ander zich net zo rot voelt als jij is belangrijk. Het opent de weg naar een eerlijk gesprek. Niet alleen de ander is een zondaar, ik ben het ook. Hoe kunnen twee christenen die beiden God willen dienen en de Bijbel willen gehoorzamen toch zo verschillend denken? De focus gaat dan weg van het overtuigen van de ander naar samen zoeken naar Gods waarheid. Hoe voer je zo’n gesprek als je het principieel oneens bent?

Het begint met het veranderen van je houding van het willen overtuigen naar het willen begrijpen van de ander. Niet omdat uiteindelijk iedereen zijn eigen waarheid kan of mag hebben. Er zijn objectieve waarheden, maar voor een vruchtbaar gesprek zullen we elkaar eerst moeten overtuigen dat we elkaar begrepen hebben. Begrip voor elkaar leidt niet automatisch tot eensgezindheid, en kan zelfs alsnog betekenen dat de wegen uit elkaar gaan. Wel maakt het de kans kleiner dat het op basis van verkeerde aannames en vooroordelen gebeurt.
Een schets van hoe zo’n gesprek plaats zou kunnen vinden tussen gelijkwaardige mensen die daar veel tijd en energie in willen en kunnen steken.

1. Kunnen hervertellen

Stap één: luister goed naar de ander. Stel vragen, zoek naar zijn overwegingen en consequenties. Nog geen tegenwerpingen of kritiek, alleen vragen om hem beter te begrijpen. Aan het eind van deze eerste ronde neem je de tijd om zijn visie en overwegingen in eigen woorden samen te vatten. Niet alleen de argumenten, maar ook de achterliggende belangen, zorgen en principes. Als je gesprekspartner dan zegt: “Ja, dat is precies wat ik bedoel!”, dan heb je de belangrijkste stap gezet.

Carl Rogers, een psycholoog uit de 20ste eeuw, schreef: “Wanneer iemand je werkelijk hoort zonder over je te oordelen, zonder te proberen verantwoordelijkheid voor je over te nemen, zonder je te willen vormen of kneden … wanneer er echt naar mij is geluisterd en ik me gehoord voel, kan ik mijn wereld opnieuw waarnemen op een nieuwe manier en verdergaan.”*

2. Eerlijke reflectie

Stap twee: vertel je in eigen woorden wat je zojuist geleerd hebt van die ander. Noem eerlijk wat je nog niet wist, nog niet begreep, en wat je aan het denken heeft gezet. Benoem waar zijn overwegingen zwakke plekken blootleggen in jouw verhaal. Dat is pijnlijk, en tegelijk winst. Want als we werkelijk waarheid willen vinden, dan is het goed als onze gedachten worden bijgestuurd en verdiept. Het is een teken van kracht als je je mening telkens kunt verbeteren. Wie denkt alles al te weten, weet eigenlijk niet veel.

3. Doordachte kritiek

Stap drie: Reageer kritisch. Deze sessie mag best wat later plaatsvinden, zodat er tijd is om op alles te kunnen kauwen. Welke consequenties hebben zijn overwegingen voor je eigen visie? Kritiek die blijft na eerlijke zelfreflectie is dieper en waardevoller. De kans is ook groter dat je de ander er mee aan het denken zet.

De methode is hetzelfde. Deel je kritiek en laat de ander het samenvatten in eigen woorden. Niet alleen de concrete overwegingen, maar ook de achterliggende gedachten. Het weerleggen van de kritiek komt pas daarna. Eerst incasseren en begrijpen, daarna is er ruimte om inhoudelijk in te gaan op de argumenten. Daar kun je best de tijd voor nemen, maar overschat de menselijke capaciteit om door argumenten overtuigd te worden vooral niet.

4. Wat bindt en wat scheidt

Stap vier: benoem welke overwegingen, principes en doelen je deelt. Daarmee erken je elkaar en voorkom je dat er karikaturen ontstaan. Benoem daarna wat je niet overtuigt, ondanks dat je erkent dat het een legitieme overweging is. Dat klinkt misschien vreemd, maar overwegingen kunnen tegelijk verdedigbaar zijn, en toch worden afgewezen. Bijvoorbeeld Romeinen 7b, schrijft Paulus hier biografisch, of in het algemeen?

Of een ander voorbeeld, moeten we het duizendjarig rijk in Openbaring 20 letterlijk lezen, en toekomend, of als metafoor voor de tussentijd? De meeste christenen zullen een voorkeur voor de ene uitleg hebben, terwijl ze erkennen dat de andere uitleg ook verdedigbaar is. Voor goed doordachte meningsvorming is het van essentieel belang om dat onderscheid te kunnen maken. mensen die alles wat ze afwijzen ook als onverdedigbaar beschouwen lopen het risico een te simplistisch beeld van de werkelijkheid te hebben.
Sluit deze stap af met het noemen wat je echt afwijst. Dat staat nu ook sterker, door het genuanceerde onderscheid.

5. Afwegen

Stap vijf: weeg het belang van de verschillende argumenten af. Hebben de argumenten waarin je verschilt ook het zwaarste gewicht? Dan is de eerlijke conclusie dat de kloof onoverbrugbaar is. Maar misschien kom je er wel achter dat de grootste verschillen eigenlijk ook het minst van belang zijn. Met die uitkomst kun je bepalen of de verschillen doorslaggevend zijn, of mogen bestaan tussen twee gelovigen. Voor de conclusies geldt hetzelfde als voor de afzonderlijke argumenten; je kunt een verdedigbare conclusie toch afwijzen.

Om dat wat minder abstract te maken geef ik drie voorbeelden. 1. Hoewel het vroeger anders was, zie je nu vaak dat christenen die kiezen voor de gezinsdoop of de geloofsdoop elkaars bijbeluitleg wel respecteren 2. Rondom het celibaat voor homoseksuelen zie je dat voor- en tegenstanders vaak de uitleg van de ander ronduit afwijzen, maar elkaar nog wel zien als medegelovigen. 3. In de protestantse orthodoxie wordt het afwijzen van het gezag van de Bijbel meestal als onoverbrugbaar gezien.

Het doet ertoe of verschillen mogen bestaan, of principieel onaanvaardbaar zijn. De meeste verschillen tussen christenen horen in categorie twee. We gaan te vaak uit elkaar vanwege zaken die de kern niet raken. Op het moment dat de discussie ontspoort nemen we beslissingen die we later betreuren, en onze kinderen niet meer begrijpen. Het is van principieel belang dat we ons sterk bezinnen voor we onze broeders en zusters de rug toekeren. Het is pijnlijk als we het niet eens kunnen worden, maar dat is niet het belangrijkste. De houding om Gods wil te willen zoeken is belangrijker dan de claim van het hebben van de waarheid. Wie staat let op dat hij niet valt.

Tegenover

Er is nog een laatste stap, maar die doe je alleen. Denk in de weken die volgen goed na over de dingen die je onverwacht geleerd hebt. Laat dat wat met je doen. Gun het jezelf om te kunnen groeien. Neem daar ook de tijd voor. Psalm 1 zingt over de mens die zalig is omdat hij Gods wil dag en nacht overdenkt. Wie gelooft in zonde en genade blijft biddend zoeken. Niet bij het denken te weten wat God wil. Daarom heeft God ons aan elkaar gegeven. Vanuit verschillen kunnen we elkaar aanscherpen, aan het denken zetten, van elkaar leren. Wat God samengevoegd heeft scheide de mens niet. Wees als Adam, en dank God dat Hij ons tegenovers geeft.

—–
*Carl R. Rogers, A Way of Being, 1980